कर्नाटकातील काली व्याघ्र प्रकल्पात पतंगाची नवी प्रजाती शोधली; झेडएसआय पुण्याच्या शास्त्रज्ञांचे महत्त्वपूर्ण संशोधन New Moth Species discovered in Kali Tiger Reserve
भारतीय प्राणी सर्वेक्षण विभागाच्या (ZSI) पश्चिम प्रादेशिक केंद्र, पुणे येथील शास्त्रज्ञांनी पश्चिम घाटात आढळणाऱ्या फॉरेस्टर मॉथ (Forester Moth) या पतंगाच्या नव्या प्रजातीचा शोध लावला आहे. Mimeusemia kali असे या नव्या प्रजातीचे नाव असून तिचा शोध कर्नाटकातील काली व्याघ्र प्रकल्प Kali Tiger Reserve परिसरात लागला आहे. या संशोधनाचे निष्कर्ष आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या Zootaxa या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले आहेत.
या संशोधनाचे नेतृत्व झेडएसआयच्या डॉ. अपर्णा सुरेशचंद्र कलावाटे यांनी केले असून त्यांना लंडन येथील नॅचरल हिस्ट्री म्युझियमचे वरिष्ठ क्युरेटर आणि प्रसिद्ध लेपिडॉप्टेरिस्ट डॉ. ग्युला एम. लास्लो यांचे सहकार्य लाभले.
Mimeusemia हा रंगीबेरंगी फॉरेस्टर मॉथचा लहान आणि तुलनेने कमी अभ्यासलेला गट असून त्याचे वितरण भारतापासून आग्नेय आशिया, पापुआ न्यू गिनी आणि उत्तर ऑस्ट्रेलियापर्यंत आढळते. विशेष म्हणजे १९९५ मध्ये Mimeusemia morinakai या प्रजातीचे वर्णन झाल्यानंतर जवळपास तीन दशकांनी या वंशात नव्या प्रजातीची भर पडली आहे.
संशोधकांच्या मते, Mimeusemia Kali ही प्रजाती दिसायला M. Davidsoni आणि M. Basalis यांच्यासारखी वाटत असली तरी तिची शरीररचना, जननेंद्रियांची वैशिष्ट्ये आणि डीएनए विश्लेषण यांवरून ती स्वतंत्र प्रजाती असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. आनुवंशिक विश्लेषणानेही तिचे वेगळेपण सिद्ध केले आहे.
पश्चिम घाट हा जगातील महत्त्वाच्या जैवविविधता हॉटस्पॉटपैकी एक असून युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत त्याचा समावेश आहे. या भागातून सतत नव्या प्रजातींचे शोध लागत असल्याने येथील जैवविविधतेचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झाले आहे. Mimeusemia kali चा शोध पश्चिम घाटातील अजूनही पूर्णपणे नोंद न झालेल्या कीटकवैविध्याकडे लक्ष वेधणारा आहे.
या अभ्यासात Mimeusemia वंशाचा अद्ययावत आढावा घेण्यात आला असून जगभरातील २३ प्रजाती आणि सात उपप्रजातींसह एकूण ३० वर्गीकरणीय घटकांची यादी सादर करण्यात आली आहे. तसेच सर्व ज्ञात प्रजातींच्या वितरणाचा नकाशाही प्रकाशित करण्यात आला आहे.
संशोधनानुसार भारतात सध्या Mimeusemia वंशाच्या सहा प्रजाती नोंदल्या गेल्या आहेत. त्यामध्ये M. basalis, M. davidsoni, M. peshwa, M. postica, M. ceylonica आणि नव्याने वर्णन करण्यात आलेली M. kali यांचा समावेश आहे.
पतंगांचे पर्यावरणीय महत्त्व
पतंग आणि फुलपाखरे हे दोन्ही लेपिडॉप्टेरा या गणातील सदस्य आहेत. मात्र फुलपाखरांच्या तुलनेत पतंगांकडे कमी लक्ष दिले जाते. प्रत्यक्षात पतंग हे परिसंस्थेतील अत्यंत महत्त्वाचे घटक आहेत. ते अधिवासाच्या गुणवत्तेचे आणि पर्यावरणीय आरोग्याचे सूचक मानले जातात. अनेक प्रजाती अधिवासातील बदल, प्रदूषण आणि हवामान बदलाबाबत संवेदनशील असल्याने त्यांची संख्या कमी-जास्त होणे हे परिसंस्थेतील बदलांचे प्रारंभिक संकेत ठरू शकते.
प्रौढ पतंग अनेक वनस्पतींचे परागीभवन करतात, तर त्यांच्या अळ्या अन्नसाखळीतील महत्त्वाचा दुवा असतात. तसेच पतंग हे पक्षी, सरडे, उभयचर, वटवाघुळे आणि इतर अनेक भक्षकांसाठी महत्त्वाचे खाद्यस्रोत आहेत.
नव्याने शोधलेल्या Mimeusemia kali या प्रजातीच्या अळ्या द्राक्ष कुल (Vitaceae) आणि गुळवेल कुल (Menispermaceae) यांतील वनस्पतींवर उपजीविका करत असल्याचे ज्ञात आहे. अशा यजमान वनस्पतींचा अभ्यास प्रजातींचे वितरण, उत्क्रांती आणि संवर्धन समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.
शोधाचे महत्त्व
Mimeusemia kali चा शोध भारतातील पतंगांच्या जैवविविधतेविषयीचे ज्ञान समृद्ध करणारा आहे. तसेच आजही विज्ञानाला अज्ञात असलेल्या अनेक प्रजाती निसर्गात अस्तित्वात असल्याचे तो दर्शवितो. जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण, संवर्धन आणि शाश्वत पर्यावरण व्यवस्थापनासाठी वर्गीकरणशास्त्र (Taxonomy) किती महत्त्वाचे आहे, याचीही ही नोंद करून देते.
आपल्या परिसरातील निसर्गविषयक घडामोडी, बातम्या, लेख “निसर्गवार्ता” मध्ये प्रसिद्ध करण्यासाठी कळवा अथवा लिहा : info@nisargaranga.com
निसर्गवार्ता च्या WhatsApp ग्रुप मध्ये आपल्याला वेळोवेळी मिळतील आमचे विविध Updates. इथे क्लिक करून निसर्गवार्ता WhatsApp Group Join करा.
