गडचिरोलीतील हत्तींच्या व्यवस्थापनाला वेग Farmers for Forests to Monitor Elephants in Gadchiroli
गडचिरोलीतील हत्तीच्या वास्तव्यामुळे निर्माण झालेला मानव-वन्यजीव संघर्ष रोखण्यासाठी आता मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी पुढाकार घेतला आहे. गडचिरोलीत हत्तींच्या हालचालींच्या निरीक्षणाचा एक महत्त्वाचा आणि वैज्ञानिक उपक्रम सुरू करण्यात आला आहे. वन विभागाच्या सहकार्याने ‘फार्मर्स फॉर फॉरेस्ट्स’ Farmers for Forests या संस्थेला या साठी एक वर्षाची परवानगी देण्यात आली आहे. एकेकाळी हत्तींचे कायमस्वरूपी वास्तव्य नसलेल्या या भागात आता हत्तींचे कळप केवळ फिरताना दिसत नाहीत, तर त्यांनी येथे आपला मुक्काम ठोकला आहे.
मूळचे गडचिरोली हे हत्तींचे नैसर्गिक निवासस्थान नव्हते. परंतु, शेजारच्या ओडिशा आणि छत्तीसगड राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर झालेले खाणकाम, जंगलतोड आणि वाढत्या औद्योगिकीकरणामुळे हत्तींचे मूळ अधिवास नष्ट झाले. अन्न आणि पाण्याच्या शोधात भटकणाऱ्या या गजराजांनी २०१९-२० च्या सुमारास छत्तीसगडची सीमा ओलांडून गडचिरोलीच्या जंगलात प्रवेश केला. गडचिरोलीतील बारमाही वाहणाऱ्या नद्या, घनदाट जंगले आणि पूरक वातावरण हत्तींना मानवले. सुरुवातीला काही काळासाठी येणारे हे कळप हळूहळू येथेच स्थायिक झाले. हत्ती हा अवाढव्य आणि समूहाने राहणारा प्राणी असल्याने त्याची अन्नाची गरज मोठी असते.
जंगलातील नैसर्गिक खाद्य कमी पडू लागताच हे कळप शेतीकडे वळले. भात, ऊस आणि केळी यांसारख्या पिकांचे अतोनात नुकसान, धान्याच्या शोधात गावातील घरांची होणारी पडझड आणि मानवाशी समोरासमोर येऊन होणारी जीवितहानी यामुळे स्थानिक गावकऱ्यांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले. विदर्भातील वन विभागाला हत्ती व्यवस्थापनाचा कोणताही पूर्वअनुभव नसल्याने, केवळ फटाके फोडणे किंवा मशाली पेटवणे अशा तात्पुरत्या उपायांवर अवलंबून राहावे लागत होते.
या पार्श्वभूमीवर, हत्तींना केवळ हाकलून न लावता त्यांच्यासोबत सहजीवन कसे साधता येईल, यासाठी हा नवीन वैज्ञानिक प्रकल्प अत्यंत मोलाचा ठरणार आहे. या उपक्रमांतर्गत विदर्भातील हत्तींची एक स्वतंत्र ओळख नोंदवही तयार केली जाणार आहे. यामध्ये प्रत्येक हत्तीची छायाचित्रे, त्यांच्या कळपाची रचना, वय आणि लिंग यांचे वर्गीकरण केले जाईल. तसेच त्यांच्या वर्तनाचाही बारकाईने अभ्यास केला जाईल. यामुळे वन विभागाला प्रत्येक कळपाची अचूक माहिती असणार आहे.
या प्रकल्पाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये आधुनिक जीआयएस म्हणजेच भौगोलिक माहिती प्रणाली तंत्रज्ञानाचा वापर केला जाणार आहे. या तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने हत्तींचे भ्रमण मार्ग, त्यांचे विश्रांतीचे थांबे, ते रस्ते ओलांडण्याची नेमकी ठिकाणे आणि मानवी वस्तीशी संघर्ष होऊ शकणारी संभाव्य क्षेत्रे यांचे अचूक नकाशे तयार केले जातील. दर तीन महिन्यांनी या तांत्रिक नोंदी आणि नकाशे वन विभागाला सादर केले जातील, ज्यामुळे भविष्यातील व्यवस्थापन अधिक सोपे आणि नियोजनबद्ध होईल.
केवळ तांत्रिक अभ्यास करून ही समस्या सुटणारी नाही, हे ओळखून या प्रकल्पात स्थानिक समुदायालाही मोठ्या प्रमाणावर सामावून घेतले जाणार आहे. हत्ती गावात येण्यापूर्वीच नागरिकांना त्याची पूर्वकल्पना मिळावी यासाठी गावस्तरीय बैठका आणि जनजागृती कार्यक्रम राबवले जातील. शालेय विद्यार्थ्यांसाठी विशेष माहितीपर साहित्य तयार केले जाईल, जेणेकरून बालपणापासूनच वन्यजीवांबद्दल आपुलकी आणि सुरक्षेची भावना निर्माण होईल. वन विभागाचे कर्मचारी, स्थानिक स्वयंसेवक आणि ग्रामस्थांना हत्तींच्या वर्तनाचे आणि संरक्षणाचे विशेष प्रशिक्षण दिले जाईल.
आपल्या परिसरातील निसर्गविषयक घडामोडी, बातम्या, लेख “निसर्गवार्ता” मध्ये प्रसिद्ध करण्यासाठी कळवा अथवा लिहा : info@nisargaranga.com
निसर्गवार्ता च्या WhatsApp ग्रुप मध्ये आपल्याला वेळोवेळी मिळतील आमचे विविध Updates. इथे क्लिक करून निसर्गवार्ता WhatsApp Group Join करा.
