‘अतिरेकी पर्यटना’मुळे लुकलुकणारे जीव धोक्यात Firefly Festival
मे महिन्याचा उत्तरार्ध आणि जूनचा पहिला आठवडा म्हणजे सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये एका अद्भुत नैसर्गिक सोहळ्याचा काळ. मान्सूनपूर्व पावसाच्या सरी कोसळू लागताच अहिल्यानगर आणि नाशिक जिल्ह्यांच्या सीमेवरील भंडारदरा, घाटघर, आणि कळसूबाई-हरिश्चंद्रगड अभयारण्य परिसर काजव्यांच्या लुकलुकण्याने उजळून निघतो. आठवडाभरापासून काजव्यांचा हंगाम सुरू झाल्यामुळे दरवर्षीप्रमाणे यंदाही येथे ‘काजवा महोत्सव’ Firefly Festival सुरू झाला आहे; परंतु या निसर्गसोहळ्याला आता ‘बेशिस्त आणि अतिरेकी पर्यटनाचे’ ग्रहण लागले असून, यामुळे या नाजूक जिवांचे अस्तित्वच धोक्यात आले आहे.
काजवा का चमकतो?
काजव्यांचे चमकणे हे विज्ञानाच्या दृष्टीने एक जैविक आश्चर्य आहे. त्यांच्या शरीरात ‘लुसिफेरीन’ (Luciferin) नावाचे रासायनिक द्रव्य असते. जेव्हा हे द्रव्य हवेतील ऑक्सिजनशी संपर्क साधते, तेव्हा ‘लुसिफेरेस’ (Luciferase) या एन्झाईमच्या मदतीने रासायनिक प्रक्रिया होऊन प्रकाश निर्माण होतो. या प्रक्रियेला विज्ञानात ‘बायोल्युमिनेसेन्स’ (Bioluminescence) म्हणतात. हा प्रकाश म्हणजे काजव्यांची एक सांकेतिक भाषा आहे. नर काजवे हवेत उडत विशिष्ट लयीत प्रकाश सोडतात, ज्याद्वारे ते मादी काजव्याला आकर्षित करत असतात. हा त्यांचा प्रजननाचा (Mating) काळ असतो.
काजवे सर्वच झाडांवर सारख्या प्रमाणात आढळत नाहीत. त्यांना विशिष्ट प्रकारची झाडे अधिक प्रिय असतात. भंडारदरा परिसरात प्रामुख्याने साधडा (Terminalia elliptica), बेहडा, हिरडा, गळू (अळू), आणि करवंदाच्या झाडांवर काजव्यांचे हजारो पुंजके पाहायला मिळतात. या झाडांच्या पानांची रचना आणि ओलसरपणा काजव्यांना सुरक्षित निवारा देतो.
लोकांना याविषयी कुतूहल का वाटते?
शहरी गजबजाटापासून दूर, घनदाट काळोखात हजारो झाडे चमकताना पाहणे हा एक अद्भूत अनुभव असतो. निसर्गाची ही ‘लाईट अँड साऊंड शो’सारखी जादू प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहण्याचे प्रचंड कुतूहल शहरी पर्यटकांमध्ये असते. लहान मुलांपासून ते फोटोग्राफर्सपर्यंत सर्वांनाच हे दृश्य भुरळ पाडते. त्यामुळे पर्यटक ही झाडे बघण्यासाठी आवर्जून रानावनात जातात.
महाराष्ट्रात अधिकृतपणे काजवा पर्यटनाची सुरुवात साधारण २०१०-२०१२ च्या सुमारास झाली. सुरुवातीला काही निसर्गप्रेमी संस्था आणि ट्रेकर्सनी भंडारदरा आणि पुरुषवाडी (ता. अकोले) भागात अत्यंत पर्यावरणपूरक पद्धतीने पर्यटकांना नेण्यास सुरुवात केली. स्थानिक आदिवासी गावकऱ्यांच्या मदतीने चालणाऱ्या या उपक्रमामुळे स्थानिकांना रोजगाराचे साधन मिळाले आणि काजवा पर्यटनाची संकल्पना लोकप्रिय झाली.
सुरुवातीला शांत आणि पर्यावरणपूरक असणारे हे पर्यटन आता ‘अतिरेकी आणि व्यावसायिक’ झाले आहे. शनिवार-रविवारच्या सुट्ट्यांमध्ये हजारो वाहने भंडारदरा आणि कळसूबाई परिसरात दाखल होत आहेत. या बेशिस्तीमुळे खालील गंभीर परिणाम होत आहेत:
- वाहनांचा प्रकाश आणि हॉर्न: काजवे अत्यंत संवेदनशील असतात. पर्यटकांच्या गाड्यांचे प्रखर हेडलाईट्स आणि हॉर्नच्या आवाजामुळे काजव्यांची प्रकाशसंकेत देण्याची प्रक्रिया विस्कळीत होते. यामुळे नर आणि मादीचे मिलन होऊ शकत नाही आणि पर्यायाने त्यांची पुढची पिढी जन्माला येण्यात अडथळा निर्माण होतो.
- मोबाईल फ्लॅश आणि टॉर्चचा अतिवापर: अनेक पर्यटक फोटो काढण्यासाठी मोबाईलचा फ्लॅश किंवा टॉर्च थेट झाडांवर मारतात. या कृत्रिम प्रकाशामुळे काजव्यांचा नैसर्गिक प्रकाश लुप्त होतो आणि ते दिशाहीन होतात.
- ध्वनी प्रदूषण आणि गोंगाट: जंगलात रात्रीच्या वेळी डीजे वाजवणे, मोठमोठ्याने ओरडणे यामुळे वन्यजीवांना त्रास होतो.
- प्लास्टिकचा कचरा: पर्यटकांकडून मोठ्या प्रमाणावर प्लास्टिकच्या बाटल्या आणि कचरा जंगलात फेकला जात आहे, ज्यामुळे येथील जैवविविधतेला धोका निर्माण झाला आहे.
काजवा महोत्सव हा मनोरंजनाचा ‘इव्हेंट’ नसून एका जिवाचा जीवनक्रम आहे, याचे भान पर्यटकांनी ठेवणे गरजेचे आहे. जर हे अतिरेकी पर्यटन असेच सुरू राहिले, तर पुढच्या काही वर्षांत सह्याद्रीच्या रांगांमधील हा सुंदर प्रकाश कायमचा लुप्त होण्याची भीती वन्यजीव तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. निसर्गाचा आनंद घ्या, पण शिस्त पाळून!
आपल्या परिसरातील निसर्गविषयक घडामोडी, बातम्या, लेख “निसर्गवार्ता” मध्ये प्रसिद्ध करण्यासाठी कळवा अथवा लिहा : info@nisargaranga.com
निसर्गवार्ता च्या WhatsApp ग्रुप मध्ये आपल्याला वेळोवेळी मिळतील आमचे विविध Updates. इथे क्लिक करून निसर्गवार्ता WhatsApp Group Join करा.
