फ्लेमिंगोच्या आगमनाने नवी मुंबईत पक्षिप्रेमींची मांदियाळी; परदेशी पाहुण्यांचे वास्तव्य धोक्यात? Flamingo in Navi Mumbai
लोकांना आता पावसाचे वेध लागले असताना, हिवाळ्याच्या पहिल्या टप्प्यात सुरू होणारे पक्ष्यांचे स्थलांतरही आता शेवटच्या टप्प्यात आले आहे. नवी मुंबईच्या खाडीकिनाऱ्यांवर सध्या गुलाबी रंगाची उधळण पाहायला मिळत आहे. हजारो मैलांचा प्रवास करून आलेल्या देखण्या फ्लेमिंगो Flamingo (रोहित) पक्षांमुळे नवी मुंबईतील पाणथळ जागा Navi Mumbai Wetlands गजबजल्या आहेत. हे विहंगम दृश्य डोळ्यांत साठवण्यासाठी आणि कॅमेऱ्यात कैद करण्यासाठी नवी मुंबईतील खाडीकिनारे, विशेषतः सीवूड्स, एनआरआय कॉम्प्लेक्स परिसर आणि ऐरोली येथील ‘फ्लेमिंगो अभयारण्य’ येथे पक्षिप्रेमी व पर्यटकांची मोठी गर्दी होत आहे.
या पार्श्वभूमीवर, हे गुलाबी पाहुणे नक्की कुठून येतात, त्यांचे वैशिष्ट्य काय आणि सध्या त्यांच्या अस्तित्वाला कोणते धोके निर्माण झाले आहेत, याचा घेतलेला सविस्तर आढावा:
हे फ्लेमिंगो कुठून येतात?
नवी मुंबईत प्रामुख्याने फ्लेमिंगोच्या दोन प्रजाती पाहायला मिळतात – ‘ग्रेटर फ्लेमिंगो’ (Greater Flamingo) आणि ‘लेसर फ्लेमिंगो’ (Lesser Flamingo). हे पक्षी प्रामुख्याने गुजरात मधील ‘कच्छचे रण’ येथून प्रजनन काळ संपवून स्थलांतर करतात. याशिवाय, काही थवे इराण, अफगाणिस्तान, इस्रायल आणि अगदी आफ्रिकेतील काही भागांतूनही हजारो किलोमीटरचा विहंगम प्रवास करून येथे पोहोचतात. फ्लेमिंगो पक्षांचा हा दरवर्षीचा ठरलेला दिनक्रम आहे. मुंबई आणि नवी मुंबईची खाडी विस्तीर्ण असून येथील पाणथळ जागा त्यांच्यासाठी हक्काचे आश्रयस्थान बनल्या आहेत.
ते येतात कारण
अन्नाची मुबलक उपलब्धता: नवी मुंबईच्या उथळ खाडी किनाऱ्यावर आणि चिखलात ‘ब्लू-ग्रीन अल्गी’ (निळे-हिरवे शेवाळ) आणि लहान पाण्याचे कीटक (Artemia/Brine Shrimp) मोठ्या प्रमाणात आढळतात. हे शेवाळ खाल्ल्यामुळेच या पक्षांना त्यांचा वैशिष्ट्यपूर्ण गुलाबी रंग मिळतो.
सुरक्षित उथळ पाणी: येथील विस्तीर्ण चिखलपट्टी (Mudflats) त्यांना सुरक्षितपणे वावरण्यासाठी आणि अन्न शोधण्यासाठी अत्यंत अनुकूल आहे.
किती दिवस असतो मुक्काम?
फ्लेमिंगो साधारणपणे नोव्हेंबर ते डिसेंबर दरम्यान मुंबई आणि नवी मुंबईच्या परिसरात येण्यास सुरुवात होते. फेब्रुवारी ते एप्रिल या महिन्यांत त्यांची संख्या सर्वोच्च पातळीवर असते. मे महिन्याच्या अखेरपर्यंत किंवा पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी (जूनच्या पहिल्या आठवड्यात) हे पाहुणे आपल्या मूळ स्थानी परततात. म्हणजेच, वर्षातील साधारण ६ ते ७ महीने त्यांचा मुक्काम येथे असतो.
वाढती गर्दी आणि निसर्गप्रेमींचा उत्साह
सध्या नवी मुंबईतील बेलापूर, नेरूळ आणि ऐरोली येथील कोस्टल अँड मरीन बायोडायव्हर्सिटी सेंटर येथे पर्यटकांची रीघ लागली आहे. वीकेंडला (शनिवार-रविवार) हजारो नागरिक आपल्या मुलांसह हे पक्षी पाहण्यासाठी येत आहेत. “शहराच्या अगदी जवळ निसर्गाचा हा अप्रतिम चमत्कार पाहणे हा एक वेगळाच अनुभव आहे,” अशी प्रतिक्रिया एका स्थानिक पक्षीप्रेमीने दिली.
या परदेशी पाहुण्यांना कोणते धोके आहेत?
थवेच्या थवे खाडीत उतरत असले, तरी या फ्लेमिंगोचा हा अधिवास आता धोक्यात आला आहे. पर्यावरणवाद्यांनी या गुलाबी पाहुण्यांच्या सुरक्षेबाबत गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे:
शहरीकरण आणि अतिक्रमणे: नवी मुंबई आणि उरण परिसरात होत असलेल्या प्रचंड बांधकामामांमुळे नैसर्गिक पाणथळ जागा (Wetlands) नष्ट होत आहेत. अनेक ठिकाणी चिखलपट्टीवर भराव टाकला जात आहे.
उच्च दाबाच्या वीजवाहिन्या (High-Tension Wires): खाडी परिसरातून जाणाऱ्या वीजवाहिन्या फ्लेमिंगोसाठी ‘डेथ ट्रॅप’ ठरत आहेत. उडताना या तारा न दिसल्यामुळे अनेक पक्षी दरवर्षी विजेचा धक्का लागून किंवा धडकून मृत्युमुखी पडतात.
प्रदूषण आणि सांडपाणी: कारखान्यांचे रसायने मिश्रित पाणी आणि प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी खाडीत सोडले जात असल्यामुळे येथील जैवविविधतेला आणि पर्यायाने फ्लेमिंगोच्या अन्नाला मोठा फटका बसत आहे.
नवी मुंबई विमानतळाचे आव्हान: नजीकच होत असलेल्या आंतरराष्ट्रीय विमानतळामुळे पक्षांच्या उड्डाण मार्गाला (Flight Path) अडथळा निर्माण होण्याची आणि ‘बर्ड हिट’च्या घटना घडण्याची भीती वर्तवली जात आहे.
“फ्लेमिंगो हे नवी मुंबईचे वैभव आहेत. जर आपण या पाणथळ जागा आणि खाडीकिनारे वाचवले नाहीत, तर भविष्यात हे पक्षी येथे येणे बंद करतील. विकासकामांसोबतच या नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण करणे ही काळाची गरज आहे.”
तज्ज्ञांचे मत
थोडक्यात काय तर, नवी मुंबईचे सौंदर्य वाढवणाऱ्या या गुलाबी पाहुण्यांचे स्वागत करतानाच, त्यांच्या अधिवासाचे रक्षण करणे हे देखील प्रशासन आणि नागरिक म्हणून आपले कर्तव्य आहे.
Images: Gemini.ai
आपल्या परिसरातील निसर्गविषयक घडामोडी, बातम्या, लेख “निसर्गवार्ता” मध्ये प्रसिद्ध करण्यासाठी कळवा अथवा लिहा : info@nisargaranga.com
निसर्गवार्ता च्या WhatsApp ग्रुप मध्ये आपल्याला वेळोवेळी मिळतील आमचे विविध Updates. इथे क्लिक करून निसर्गवार्ता WhatsApp Group Join करा.
